لعیا نورانی زنوز

دریاچه ارومیه، این گنجینه آبی در قلب فلات ایران، تنها یک پدیده جغرافیایی نیست؛ بلکه نمادی از پیچیدگی‌های اکولوژیک، چالش‌های انسانی و امید به آینده‌ای پایدار است. این دریاچه که یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های آب شور جهان محسوب می‌شود، در طول هزاران سال، شاهد تحولات شگرفی بوده که هم‌زمان با تغییرات اقلیمی و دخالت های انسانی شکل گرفته است. امروز، دریاچه ارومیه در نقطه‌ای حساس قرار دارد که سرنوشت آن نه تنها برای مردم غرب کشور، بلکه برای کل اکوسیستم منطقه اهمیت دارد.

خشکسالی‌های پی‌ در پی، برداشت بی‌رویه از منابع آب، تغییرات کاربری اراضی و مدیریت ناکارآمد منابع آبی، همگی در کاهش سطح آب و افزایش شوری دریاچه نقش داشته‌اند. این وضعیت، نه تنها بر حیات پرندگان مهاجر و گونه‌های بومی تأثیر گذاشته، بلکه بر اقتصاد محلی، سلامت جامعه و حتی فرهنگ مردم منطقه نیز اثرات عمیقی داشته است. با این حال، دریاچه ارومیه همچنان به عنوان یک چالش ملی و جهانی شناخته می‌شود که نیازمند اقدامات فوری، هوشمندانه و هماهنگ است.

خوشبختانه، امسال شاهد نشانه‌های امیدبخشی در وضعیت دریاچه ارومیه هستیم. به گفته مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه، افزایش بارش‌های فصلی، مدیریت هوشمندانه‌ سدها و اجرای پروژه‌های انتقال آب، منجر به بازگشت تدریجی سطح آب دریاچه شده است. اگرچه این روند هنوز به شرایط مطلوب گذشته نرسیده، اما گواه بر این است که با اراده جمعی و مدیریت علمی، می‌توان بر بحران‌های زیست‌محیطی غلبه کرد.

*افزایش تراز دریاچه ارومیه

مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه در گفتگوی اختصاصی با خبرنگار اطلاعات در ارومیه، تراز دریاچه ارومیه را یک هزار و ۲۷۰ متر و ۹۰ سانتی‌متر اعلام می‌کند و می‌گوید: اول مهرماه 1404 که ابتدای سال آبی محسوب می‌شود این تراز یک هزار و 269 متر و 50 سانتی‌متر بود.

به گفته سعید عیسی‌پور، وسعت دریاچه ارومیه هم در ابتدای پاییز حدود 400 کیلومتر مربع بود که در حال حاضر به سه هزار کیلومتر مربع افزایش یافته است.

وی، با اشاره به اینکه رودخانه‌های نازلوچای، باراندوزچای، گادارچای، مهابادرود، زرینه‌رود و سیمینه‌رود، فعال و سیلابی هستند، اضافه می‌کند: رهاسازی آب از سدهای بوکان، مهاباد، کانی‌سیب و مهاباد ادامه دارد و در مجموع بین ۳۵۰ تا 400 مترمکعب بر ثانیه آب از رودخانه‌های حوضه به پیکره دریاچه وارد می‌شود.

"در پی وضعیت بحرانی دریاچه ارومیه ناشی از خشکسالی‌های مداوم، برداشت بی‌رویه از آب رودخانه‌ها، سدسازی‌های گسترده و تغییرات اقلیمی، دولت ها طی سال‌های گذشته برنامه‌هایی چون مدیریت مصرف آب کشاورزی و لایروبی کانال‌ها را با همکاری سازمان‌های بین‌المللی و جوامع محلی اجرا کردند، حال که با افزایش بارش‌های جوی و مشاهده نشانه‌های مثبت از بهبود سطح آب مواجهیم، این سوال مطرح می‌شود که سهم بارش‌های اخیر و اقدامات مدیریتی در این بهبود چقدر بوده است؟"

مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه، در پاسخ به این سوال می‌گوید: اقداماتی نظیر رهاسازی حق‌آبه از سدها، مسیرگشایی و لایروبی کانال‌ها و آبراهه‌ها، بهینه‌سازی مصرف آب کشاورزی، همگی بر پایه تفکر مدیریتی و استراتژی‌های علمی استوارند که دولت با سرمایه‌گذاری‌های کلان آن‌ها را عملیاتی کرده است. بدون تردید مجموع این تلاش‌ها همراه با افزایش بارش‌ها نه تنها سطح آب دریاچه را افزایش داده بلکه احیای پایدار آن را تضمین کرده است.

عیسی‌پور در پاسخ به این سوال که آیا می‌توان دلخوش به احیای دریاچه شد و تنگناها را نادیده گرفت، اظهار می‌دارد: در

شرایط حاضر حدود 3.5 میلیارد آب در پیکره دریاچه ارومیه وجود دارد و برای رسیدن به تراز اکولوژیک 10 میلیارد مترمکعب آب نیاز داریم.

وی تصریح می کند: براساس پیش‌بینی‌ها ادامه بارندگی در پاییز و زمستان سال جاری اتفاق خواهد افتاد، اگر بعد از بارش‌های بهاره و گذر از فصل گرم سال، بتوانیم پیکره دریاچه ارومیه را با آب مناسبی حفظ کرده و به بارش های پاییزی برسانیم در آن صورت می توان وضعیت بسیار بهتر از دریاچه ارومیه را با توجه به بارش های پاییزی،‌ زمستانی و بهاری سال آبی آینده متصور بود و با اطمینان بگوییم که احیای دریاچه آغاز شده است.

«در سوی دیگر، بخش کشاورزی در بحث احیای دریاچه ارومیه نقشی دوگانه و چالش‌برانگیز دارد. توسعه بی‌رویه اراضی و روش‌های ناکارآمد آبیاری، دغدغه‌ای اساسی است که تعارض میان تولید غذا و احیای اکوسیستم را ایجاد کرده و نیازمند اصلاح الگوی کشت پایدار است، لذا چگونه می‌توان توسعه کشاورزی را با احیای پایدار دریاچه همسو کرد؟»

مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه، در این رابطه با انتقاد از افزایش اراضی کشاورزی در استان متذکر می‌شود: اراضی کشاورزی در دهه 70 حدود 350 هزار هکتار بود در حالیکه امروز به 800 هزار هکتار رسیده است.

وی حقآبه دریاچه ارومیه را سالانه حدود 3.4 میلیارد مترمکعب اعلام می‌کند و ادامه می‌دهد: در سال ۱۳۷۷، یعنی اوایل بروز و ظهور بحران، مصرف آب کشاورزی حدود یک میلیارد و ۷۰۰میلیون مترمکعب بود، اما امروز مصرف آب کشاورزی به حدود ۴میلیارد و ۷۰۰میلیون مترمکعب رسیده است که این افزایش نزدیک به ۳میلیارد مترمکعبی، عملاً از سهم حقابه دریاچه ارومیه کسر شده است.

عیسی‌پور از کشاورزان و بهره برداران این بخش که در مسیر رودخانه ها قرار دارند،‌ خواست که با توجه به ادامه بارندگی و عدم وجود ضرورت درخصوص برداشت از منابع آب سطحی،‌ همکاری لازم را داشته باشند تا آب رودخانه ها به پیکره دریاچه ارومیه برسد، سپس بیان می‌کند: احیای دریاچه ارومیه بدون همکاری تمام ذی‌نفعان امکان‌پذیر نیست. این دریاچه در نهایت حقابه خود را از طبیعت بازپس می‌گیرد؛ بنابراین چه بهتر که این کار عقلانی و با مشارکت‌های همگانی انجام گیرد تا از خسارت‌های بزرگ‌تر در آینده پیشگیری شود.

*تدوین برنامه جامع چهار ساله

رئیس سازمان جهادکشاورزی آذربایجان غربی هم در گفتگوی اختصاصی، برنامه‌های جهاد کشاورزی برای احیای دریاچه ارومیه را تشریح می‌کند و می‌گوید: در یک برنامه جامع چهار ساله، سالانه ۱۵ هزار هکتار تجهیز اراضی کشاورزی حوضه آبریز به آبیاری نوین می شود.

محمدرضا اصغری توضیح می‌دهد: برای اجرای این برنامه جامع ۱۵ همت اعتبار نیاز است که در صورت اجرایی شدن ۱.۵ میلیارد متر مکعب آب در این حوضه صرفه جویی می شود. 

به گفته رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان، در زمینه اجرای طرح های کشاورزی در خصوص احیای دریاچه ارومیه پنج طرح نیمه تمام داریم که نیازمند تخصیص اعتبار هستند. 

اصغری ادامه می‌دهد: بیشتر این طرح ها که شامل شبکه آبیاری زهکشی پایاب بند انحرافی نوروزلو، شبکه مهاباد، شبکه زهکشی دریک سلماس، ماکو، ارومیه و تکاب است، از سال ۹۲ آغاز شده‌اند اما به دلیل کمبود اعتبار هنوز به اتمام نرسیده اند. 

رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان با تاکید بر اینکه اجرای طرح‌های نوین آبیاری نیمه‌تمام در استان نیازمند اعتباری بالغ بر ۲۶۰۰ میلیارد تومان است، تصریح می‌کند: در صورت تخصیص اعتبار مورد نیاز پیش‌بینی می‌شود با اجرای این طرح سالانه ۳۰۰ میلیون متر مکعب در مصرف آب صرفه‌جویی شود.

*افزایش 81 درصدی بارش‌ها

مدیرعامل آب منطقه‌ای آذربایجان غربی هم میزان بارندگی در حوضه دریاچه ارومیه را 412 میلی‌متر اعلام می‌کند و می‌گوید: میزان بارش‌ها نسبت به سال گذشته 81 درصد و در دوره مشابه درازمدت 35 درصد افزایش دارد.

مجید رستگاری با اشاره به لایروبی انهار، سردهنه ها و پایش مستمر انهار در راستای هدایت آب به سمت دریاچه ارومیه، می‌افزاید: تاکنون بیش از سه برابر نسبت به سال گذشته در این زمینه پایش صورت گرفته است و از ابتدای فروردین ماه تاکنون اندازه یک سال گذشته عملکرد داشته ایم.

به گفته وی، همچنین از ۲۰ بهمن ماه سال گذشته تاکنون با حداکثر دبی رهاسازی به سمت دریاچه ارومیه در حال انجام است و این روند تا مردادماه ادامه خواهد داشت. 

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان با تاکید بر این موضوع یادآور می‌شود: با توجه به اینکه ۹۰ درصد مصارف آب در این استان مربوط به حوزه کشاورزی است، ترویج و فرهنگ‌سازی برای کاهش راندمان مصرف آب بسیار مهم است.

*نیاز 8 همتی برای اجرای برنامه‌های احیای دریاچه ارومیه

استاندار آذربایجان غربی نیز در نشست راهبردی دریاچه ارومیه، وضعیت فعلی دریاچه را نتیجه اقداماتی چون انجام ۲۳ نوبت عملیات بارورسازی ابرها، مسیرگشایی ورودی‌های آب به دریاچه، لایروبی ورودی‌های آب، تجهیز اراضی کشاورزی حوضه آبریز به آبیاری نوین عنوان کرده است.

رضا رحمانی به این نیز اشاره کرده است که برای اجرای برنامه‌های احیای دریاچه ارومیه به هشت همت اعتبار نیاز است.

استاندار آذربایجان غربی شرط اصلی احیای پایدار دریاچه ارومیه را مدیریت مصرف آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی عنوان می‌کند و می‌گوید: تا زمانی که مصرف آب کشاورزی حداقل ۵۰ درصد کاهش پیدا نکند، احیای دریاچه ارومیه دشوار خواهد بود.

رحمانی فرهنگ‌سازی و آموزش در حوزه مدیریت منابع آب را وظیفه همگانی دانسته و بر نقش رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و اساتید در ترویج الگوی صحیح کشت تاکید می‌کند.

سخن آخر اینکه؛

دریاچه ارومیه اکنون از تاریک‌ترین روزهای خود عبور کرده و به سمت روشنایی حرکت می‌کند. تراز آب، وسعت و جریان رودخانه‌ها نیز گواهی بر این حقیقت است. اما این پایان راه نیست، بلکه آغاز فصلی جدید است که در آن، چالش‌های کشاورزی و نیاز به مدیریت هوشمندانه‌ی آب، همچنان پابرجاست.

تلاش‌های دولت، سازمان‌های مردم‌نهاد و جوامع محلی در احیای این اکوسیستم منحصربه‌فرد، نتایج ملموسی به همراه داشته است؛ از سدسازی‌های هدفمند تا برنامه‌های کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی. با این حال، تغییرات اقلیمی و خشکسالی‌های مکرر، زنگ خطری برای پایداری این پیشرفت‌ها هستند. ادامه‌ی این مسیر نیازمند سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین آبیاری و آموزش کشاورزان است.

آینده‌ی دریاچه ارومیه، نه در آمار و ارقام، بلکه در تعهد ما به تغییر نهفته است. اگر امروز الگوی مصرف را اصلاح کنیم و با هوشمندی منابع را مدیریت کنیم، دریاچه‌ی ارومیه نه تنها زنده می‌ماند، بلکه پیامی روشن برای نسل‌های آینده و نمادی از همزیستی انسان و طبیعت خواهد بود .

انتهای پیام/